معرفي شهرستان بناب
شهرستان بناب در 120 كيلومتري مركــــز استان (تبريز) ودر شرق درياچه قرار گرفته است.
از ديدگاه تاريخي وجود تپه هاي باستانـــي در سطح منطقه واشياء زير خاكي پيــــدا شده از هزاره اول تا چهارم قبل از ميلـــاد و وجودمساجد وآثار باستاني ديگر مربـوط به دوره هاي مختلف خصوصا" دوره صفويه وهمچنين حركت سپاهان رومي وايرانـي در جنـــــــگهاي اواخر دوره ساماني بويژه مسير حركت سپاهان هــــراكليوس براي تصرف تخت سليمان از اين منطقه وبقاياي گورستان دوره ايلخاني با خــــطوط مختلف ثلث ونسخ و رقاع بويژه كوفي در روستاي زوارق همگي شاهد تاريخ عظيمي است كه اين منطقه از آن برخوردار ميـــباشد در اينجا به بعضي از آنها اشاره ميگردد: مسجد وحمام مهرآباد-مسجداسماعيــل بيـــــگ-مسجد گزاوشت-پل پنج چشمه-سنگ قبرهاي نبشته شـــــــــده زوارق- مسجد كبود-زرگران-خانه سيف العلمــــا- تپه هاي باستاني-حمام حاجي فتح الله-وروستاي صور با غارهاي ديدني وصخــره اي كه متعــــلق به دوره اوراتوربوده دراين ميان شهرداري بناب وشوراي شهر جهت جذب گردشگر وتوريست همكاري خوبـي با ميراث فرهنگي بناب داشته ودارد.
راولسون جهانگرد انگليسي بازديدي كــه از شهرهاي ايران وآذربايـــــجان داشته از شهر بناب نيز ديدن كرده و بـــــــناب در آن زمان حدود 1500 خانه داشتـــــه و اطراف شهر تا مسافت يك فرسنگـــــي در همه سو درختان ميوه و تاكستان هــاي فراوان ديده مي شد. وبه جهت كوچه هاي تميز و جويهاي فراوان,بناب را يكي از شهـــــر هاي پاكيزه ومنظم ايران انتخاب ميكردند.
بناب با 840 كيلومتر مربع وسعـــــت وبا جمعيتي بالغ بر 135000در جــــــــــــــنوب غربي اســـــــــــتان آذربايجان شرقـــي و بين 46درجه و 3 دقيقه و15 ثانيه طول شرقي و37 درجه و20دقيقه و30 ثانيه عـــــــــرض شمالي واقع شده و ارتفاعش از ســـطح دريا 1285 متر است .از نظر لغوي بنــــاب به معني بن آب,قعر آب در لغت نامــــــــه آمــــده است و وجه تسميه وانگيزه ايجاد شهـــــر بـــــــناب را نيز به جلگه اي بودن وهمچنـــــــين بالابـــــــــودن سطح آب و مستعد بودن خاك براي كشـــاورزي در آن ميتوان اشاره نمود.
بنــــــــــاب از دير باز يك موقعيت ممتــــاز جغرافيائـــي برخوردار بوده وراههاي بزرگ تجارتـــــــــي وكارواني از آذربايجان به بين النهرين,شامات,حجاز وغرب كشــور از آن عبور ميكرده اســــــت وامروزه نيز با قرار گرفتن در نقطه تلاقـــي محورهاي اصلي آذربايجان شرقي, كردستان , كرمانشاه , عتبات عاليات ودسترسي به راههـــــاي آهن وهوائي ضمن اين كه موقعيت خـود را حفظ كرده بلكه بر موقعيتش نيــــــــــز افزوده شده است وهميشه به عنوان يك شهر مطرح در شمال غربي كشور مــورد توجه قرا ر گرفته است.
شهرستان بناب در منطقه شمــــال غرب كشور در زمينه پرورش نيروهاي متخصص جايگاه والائي دارد كه مراكز آن عبارتنداز:
1:دانشگاه آزاد اسلامي
2:دانشگاه پيام نور
3:دانشگاه امام صادق وحوزه علميه ولي عصر (ع)
4:آموزشكده فني ومهندسي
5:مجتمع آموزشي آب وبرق
6: دانشکده هنر
كه جمعآ بالغ بر 16000 نفر دانشـــــجو در مراكز علمي فوق و بيش از 35000 دانش آمــوز در مـــدارس بناب مشغول به تحصيـــــــل هستند .
ميادين شهر بناب :
1_ ميدان امام خمينى
2_ ميدان باقر اباد
3_ ميدان اميركبير
4_ ميدان معلم
5_ ميدان كوى شهدارى
6_ ميدان بسيج
7_ ميدان تامين اجتماعى
8_ ميدان شهريار
9_ ميدان انقلاب (ياد بود)
10_ ميدان شهداء (چهار راه قشلاق)
11_ ميدان آب (كوثر)
12_ ميدان خيابان آب
13_ ميدان خشكبار
14_ ميدان دريا
15_ ميدان كارگر
16_ ميدان فرهنگ
تقسيمات کشوري و خصوصيات جمعيتي
بناب از زمان اولين تقسيمات کشوري ، مرکز بخش بوده که در سال 1368 با توجه به استعدادهاي موجود ، به شهرستان ارتقا يافته و داراي يک بخش مرکزي با سه دهستان با مشخصات زير مي باشد :
بناجوي شمالي : به مرکزيت روشت بزرگ با 206 کيلومتر مربع مساحت و تعداد 10 روستا به نام هاي : روشت بزرگ ، روشت کوچک ، زاوشت ، آلقو ، توتاخانه ، صور ، قيماسخان ، شور گل ، قره زکي ، دوش
دهستان بناجوي شرقي : به مرکزيت خوشه مهر با 100 کيلومتر مربع مساحت و تعداد 7 روستا به نام هاي : چلقائي ، تازه کند ، قشلاق ، خوشه مهر ، ينگي کند ، تازه کند زوارق ، ديزج پروانه
دهستان بناجوي غربي : به مرکزيت خانه برق جديد با 482 کيلومتر مربع مساحت و تعداد 14 روستا به نام هاي : خانه برق جديد ، علي خواجه ، قشلاق ، ينگي کند ، قره چپق ، خانه برق قديم ، آخوند قشلاق ، خليلوند ، چپقلو ، حاجي مصيب ، قره قشلاق ، زوارق ، کوته مهر ، خانه برق عيسي خاني
اوضاع منطقه در جريان قرن ششم تا هشتم
طبق نوشته محققان در اطراف اين شهر تپه هائي وجود دارد که به قره تپه يعني سياه تپه معروف است ، در خاکبرداري که از اين تپه شده و مي شود ، آثار زيادي که نمايانگر زندگاني انسان و احتمالا وجود خانه و شهر را در اين منطقه تائيد مي کند و مي توان نتيجه گرفت که گويا شهر ابتدا در اين مکان که اينک ميان باغات انگور قرار گرفته است ، قرار داشته است و بنا به اظهارات عده اي ، اين تپه ها در اثر زلزله اي که شهر را کلا ويران کرده است ، بوجود آمده است . روايت ديگري هم حاکي از اين است که اين شهر هنگام حمله مغول ، قتل عام شده و شهر به طور کلي ويران شده است . در نزديکي يکي از اين تپه ها ، خندقي وجود دارد که به نام خون دولان يعني خندقي که با خون پر شده است ، مي باشد که وقتي مغولان همه اهالي را قتل عام کردند ، خون به اندازه اي جاري شد که اين مکان را پر کرده بوده است .
با توجه به حمله مغول در صفر سال 618 ه . ق و تصرف شهر مراغه با کشتار مسلمانان و بازپس گيري آن توسط جلال الدين خوارزمشاه در سال 622 ه . ق و تصرف مجدد آن در تاريخ 628 ه . ق توسط قشون مغول و انتخاب شهر مراغه به عنوان پايتخت توسط يکي از نوادگان چنگيز خان به نام هلاکو خان در تاريخ 656 و مرگ هلاکو در سال 663 در کنار رودخانه جغاتو ( جغتاي يا همان زرينه رود ) در کنار مياندوآب و تصرف مراغه توسط تيمور در سال 795 ، اظهارات مربوط به کشتار اهالي بناب و ويران شدن شهر و خندق پر از خون را تائيد مي کند . بدين صورت که مغولان در سر راه خود همه چيز را تخريب و مردم آن را کشتار مي کردند .
ظهور صفويان در عرصه قدرت و تحولات اجتماعي و سياسي
ظهور شاه اسماعيل صفوي در عرصه قدرت ايران و رواج مذهب شيعه جعفري تحول عظيم اجتماعي به وجود آورده است که وجود آثار باستاني مساجد مهم در زمان صفويه در تمام شهرها و بناب ، اين موضوع و همچنين قدمت شهر بناب را بيان مي کند .
پس از فوت شاه طهماسب ، ايل کرد مکري که در اطراف مراغه و مياندوآب زندگي مي کردند به همدستي سلطان مراد سوم ، پادشاه عثماني به سرکردگي امير بيک بر عليه صفويه قيام کردند و ايلخي خاص شاه صفوي را در قريه قره چپق در دو و نيم کيلومتري بناب تصرف نمودند .
روستاي قره چپق و تصرف ايلخي و اقدامات شاه عباس
شاه عباس به قصد متفرق ساختن و سرکوب ايل مکري در آغاز سال 1019 به اين منطقه آمده و سران ايل مکري از ترس اينکه شاه عباس ايلخي خاص شاه طهماسب را مطالبه کند ، اسبان اصيلي را برگزيده و راهوار را به محلي دوردست فرستادند . اين خبر نيز شاه عباس را خشمگين تر و در بر انداختن آن ايل ، مصمم تر گردانيد .
سردار کرد با جمعي از سران ايل براي پاي بوسي و تقديم پيشکش به اردوي شاه آمدند ولي به دستور شاه عباس در روز شنبه 18 ربيع الآخر سال 1019 همگي را کشتند و ايل مکري را نيز قتل عام کردند . پس از اين واقعه ، شاه عباس به محل ايلخي در قريه قره چپق بناب آمده و چند روزي را در آنجا گذرانيدند .
با توجه به مدارک موجود ، مديريت و تشکيلات ايلخي در قره چپق بناب با حاجي محمد قلي دهباشي و اعقاب او که ساکن قره چپق بودند ، سپرده شده بود . بعد از او حاج حسن و پس از او برارد زاده اش حاج محسن و بعد پسرش حميد خان و پس از او به عمويش تقي خان منصور الممالک و پس از وي نيز حاجي محمد خان عهده دار مديريت اين تشکيلات بودند . در زمانيکه رضا خان متصدي امور وزارت جنگ بود ، محمد علي خان از سمت خود استعفا و ايلخي دولتي به ورامين فرستاده شد ولي بعد از مدتي دوباره در 4 کيلومتري مراغه تاسيس شد ( پادگان علويان ) .
بناب در گذر تاريخ
بر اساس نشانه ها و آثار شناخته شده در شهر بناب ، قدمت تاريخ و تمدن اين شهر به شش هزار سال پيش مي رسد که به احتمال زياد اولين قوم آريائي اين محل را به جهت آب و هواي معتدل و بارندگي هاي ساليانه و زمين هاي مسطح و هموار و قرار گرفتن اراضي در دامنه هاي زيباي سهند و سواحل درياچه اروميه برگزيده باشند .
وضعيت جغرافيائي منطقه و آثار به دست آمده از کاوش هاي محلي نيز با توصيفات شهر تاريخي شيز انطباق دارد . آثار به دست آمده از حفاري هاي قره تپه گزاوشت و قيزلار قلعه سي ( قلعه دختران ) که يکي از نود و سه تپه باستاني مي باشند و همچنين وجود سي و شش غار مربوط به يکديگر ( معماري صخره اي صور ) که نشانگر زندگي هاي دسته جمعي در دوران ماقبل تاريخ است . همچنين کشف آثار قديمي مانند ظروف سفالين ، فلزي و نشانه هاي تمدن شهري تا عمق چند متري زمين ، اين سابقه طولاني را تائيد مي کند .
شهر بناب توسط تپه هاي متعددي احاطه شده است . از جمله قره کولوک ، تپه قبرستان قديمي محله مهرآباد ، تپه گزاوشت در محله گزوشت ، تپه قره چپق و تپه هاي سپيگان ، تپه آغاجاري ، تپه بابالار ، شيزگان تپه ، همچنين تپه هاي باستاني که مساجد زرگران ، مهرآباد و ميدان بر روي اين تپه ها قرار گرفته اند ، از دوره اسلامي تا شش هزار سال پيش قدمت دارند .
تخريب کامل در زمان حمله مغول امکان هر گونه تحقيق را در زمينه هنر و معماري اين منطقه در قبل و بعد از اسلام مشکل يا غير ممکن کرده است .
از سوي ديگر به دليل پايداري و غيرت مردم در مقابله آشتي ناپذير آنان با مغولان ، هيچ اصري از تمدن و آثار معماري رو بنائي قبل و بعد از اسلام تا عصر مغولان بر جاي نمانده و شهر به ويرانه تبديل شد . ( هنوز هم آثار ويرانه هاي دوران قبل از مغول ها در زير خاک نهفته است ) . اما يکباره در ابتداي دوره حکومت صفويان در اواسط قرن دهم در حدود بيست مسجد زيبا ، چندين گرمابه و بيش از چهل کاروانسراي اقامتي و تجارتي متعددي به مرور زمان در شهر احداث شده که اين امر حکايت از آباداني و رونق ناگهاني شهر پس از دوره مغول و به عبارتي بهتر بازسازي پس از جنگ است .
وجود بناها و مساجد و آثار تاريخي متعددي که به يکباره پس از دوره هاي مغول شکل گرفته اند ( پس از اينکه اکثر بناها و ميراث تاريخي کهن شهر به دست مغول ها تخريب گرديدند ) نشانگر روحيه و وحدت و همدلي مردم اين منطقه است . به طوري که دکتر حبيبي معاونت محترم رياست جمهوري دوران قبل در اين مورد فرموده اند : با مشاهده آثار و بناهاي تاريخي ، به خصوص مساجد زيباي اين شهر ( بناب ) مي توان به روحيه تعاون و همکاري در مسائل سياسي ، اجتماعي و فرهنگي در اين شهر پي برد و من اميدوارم که اين طرز تفکر الگوئي شود براي ساير شهرها و ....
مساجد زيباي مهرآباد ، کبود ، زرگران ، اسماعيل بيک ، گزاوشت ، ميدان زواره ، جوينلر ، اشرفي در ديزج پروانه ، مسجد روستاي زاوشت و ... همچنين کاروانسراهاي مير غفور که داراي هشتاد منزل که در هر منزل لوستر يا چلچراغي با دوازده چراغ رنگي نفت سوز روشن بود و امروزه يک هتل زيبا را در ذهن تداعي مي نمايد ، به علاوه پل پنج چشمه ( خور خور چورپو ) و پل هاي ديگري که از بين رفته ا ند از يادگارهاي آن دوران محسوب مي گردند . وجود اين آثار و بناهاي تاريخي و مراکز تجاري و بازارهاي هفتگي مداوم نشان از بزرگي و عظمت و رونق اقتصادي و فرهنگي و ديني اين شهر است .
بنا به نوشته حمد الله مستوفي در کتاب نزهه القلوب ، زبان مردم بناب تا زمان مغول زبان پهلوي مقرب بوده است که خود مي تواند مورد تحقيق و بررسي قرار گيرد .
وجود کلمه مهر در ترکيب نام مکان ها مانند مهر آباد ، خوشه مهر ، کوته مهر ، قلعه مهر ، از طرفي نحوه خاص تلفظ کلمات در ميان مردم حکايت از فرهنگي اصيل و ديرينه دارد که در گوشه هاي مختلف زندگي مردم از جمله در مراسم سنتي و اصطلاحات کشاورزي آنها به چشم مي خورد . هنوز هم اسامي اکثر محله ها و مکان هاي اين شهر از دوره تمدني به صورت دست نخورده حفظ شده و مورد استفاده قرار مي گيرد مانند محله هاي : گزاوشت ، مهراباد ، سپيگان ، نهر ، قلعه مهر ، رودخانه آقا گل بري ، خرمن کوچه ، پشت قلعه ، تنگه کوچه ، عالي قاپو ، کوزه چيلر ، زرگران و ... و همچنين روستا هاي : زوارق ، راوشت ، خانه بري ، خوشه مهر ، کوته مهر ، سور ، توتاخانه و ... اشاره کرد .
وجود مراسم هاي متعدد تاريخي و باستاني در اين شهر حاکي از اين مطلب است که مردم داراي اعتقادات مذهبي قوي و قابل احترام هستند ، خصوصا تعدادي از مساجد ( زرگران ، مهرآباد ، گزاوشت و ... ) بر روي تپه هاي باستاني و تاريخي ساخته شده اند . از ويژگي هاي معماري در مساجد بناب ، ستون ها و سر ستون هاي چوبي و شبستان هاي آنهاست . اين ستون ها احتمالا ابتدا در مسجد قرمز واقع در کوي فردوس جنب دروازه محال ( گاودل ) در مسير جاده اصلي قديمي گاودل به تبريز و سپس در مسجد زرگران ساخته شد . سپس از مسجد کبود و اسماعيل بيک به تکامل رسيدند و در نهايت در مساجد مهرآباد و گزاوشت به اشکال بسيار زيبائي طراحي و اجرا شده اند .
نکته جالبي که مي توان درباره سر ستون هاي مساجد مهرآباد و گزاوشت ( دوره صفويه ) اشاره کرد ، رنگ آميزي و طراحي سر ستون هاست . بدين صورت که هر بيننده اي در نگاه اول وقتي سرستون هاي مساجد مهرآباد و گزاوشت را مي بيند ، اين تصور را در ذهن تداعي مي کند که رنگ آميزي و طراحي سرستون ها يکسان مي باشد وهيچ تفاوتي با هم ندارند . اما با کمي دقت اگر آنها را با همديگر مقايسه کنيم به تفاوت هاي زيادي در رنگ آميزي و طراحي آنها پي خواهيم برد و هيچ کدام از سرستون هاي مساجد همانند سرستون هاي ديگر رنگ آميزي نشده و صندوق شاه تير ها و تير چوبي ها و پرده هاي چوبي سقف نيز که با اشکال مختلف زيبا رنگ آميزي شده اند ، با همديگر متفاوت اند .
سرستون هاي چوبي مسجد اسماعيل بيک در داخل و خارج آن از اولين انواع آن است که حدود صد سال بعد از بناهاي چهل ستون و عالي قاپوي اصفهان به کمال خود رسيده اند . ذوق و استعداد فردي و فرهنگي و ايمان مردم اين منطقه در آثار به دست آمده از مساجد تاريخي و همچنين حجاري هاي بي نظير سنگ - قبرهاي مربوط به دوره اسلامي بعد و قبل از دوره مغول ها مشهود است .
آثار زيباي آجري در پل پنج چشمه در حمام حاج فتح الله ( حاجي بدلي ) امروزي و حمام مهرآباد و بيش از چهل و دو کاروانسراي اقامتي و تجارتي و بازار قديمي بناب در مسير جاده گاودل و جاده تبريز که اکثر آنها در سي سال اخير از بين رفته اند ، همگي حاکي از تمدن ، هنر و رونق اقتصادي و تجاري اين شهر است .
سراي ممقاني از آخرين آثار شناخته شده بعد از دوره صفويه بود که متاسفانه مدتي پيش تخريب و از بين رفت .
شهرستان بناب بار ديگر در زمان قاجاريه در حمله شيخ عبدالله دچار خسارات سنگيني شد ، اين حملات از طرف جاده قديمي محال گاودل و توسط شيخ عبدالله انجام پذيرفت که در نتيجه حصار دروازه جنوبي شهر کاملا ويران گشت اما به خاطر پايمردي و مقاومت شجاعانه که از طرف اهالي اين شهر و با رهبري شيخ قاضي به عمل آمد مهاجمان پس از تخريب قسمتي از شهر ياراي مقاومت نداشته و عقب نشيني کردند که هنوز هم نام اين محله در ميان مردم اين منطقه کرد کندي يا همان کرد گلدي ( کرد آمد ) است ، به زبان ترکي تلفظ مي کنند .
با اين وجود علي رغم همه اين رخدادهاي تاريخي ، هنري راولينسون ( از جهانگردان انگليسي ) در سال 1252 ه . ق ضمن بازديد از بناب آن را يکي از زيباترين شهرهاي ايران ناميده است .
